Is KI duurder dan natuurlijke dekking?

"is KI duurder dan natuurlijke dekking?" Deze vraag werd mij door Claudia Duijssens gesteld naar aanleiding van de vorige blog, Eerder dan gepland naar huis. Claudia, ik hoop dat dit je vraag beantwoord!

Op deze vraag is niet een eenduidig antwoord te geven, want het hangt van een aantal factoren af.
("natuurlijke dekking" is dat de merrie en hengst samen in de wei zijn en de hengst de merrie dekt wanneer hij dat wil (en mag van de merrie). Ook het zgn 'uit de hand' dekken valt hieronder, zie vorige blog).
We gaan allereerst uit van een gezonde merrie. Als een merrie problemen heeft met drachtig worden komen er dierenarts kosten bij, of dat nu via KI gaat of via natuurlijke dekking. In alle gevallen kan het raadzaam zijn om de merrie van tevoren te laten scannen (ultrasound door de dierenarts) om eventuele problemen te voorkomen en te weten wáár de merrie in de cyclus zit.
Bij een natuurlijke dekking wordt bijna altijd wel gevraagd om een dierenarts verklaring van een 'schone' merrie, daar is dus ook al een dierenartsenbezoek en onderzoek mee gemoeid.
Bij KI is dat niet nodig; merrie en hengst hebben géén fysiek contact.

Er zijn een aantal scenario's mogelijk bij KI.

1) Bedrijfs KI: dan is de merrie op hetzelfde bedrijf als de hengst. Het sperma wordt afgenomen meteen geïnsemineerd. Dit gebeurd met vers sperma.
De merrie kan zo mogelijk worden geschouwd (kijken hoe ze reageert op de nabijheid van een hengst) en eventueel gescand op hengstigheid.
Kosten:

1. dekgeld, 
2. het verblijf van de merrie op het KI station,
3. dierenartskosten (soms zit dat bij het dekgeld in indien de merrie gezond is)
4. vervoerskosten.

2) verzend KI: het gekoelde, verse sperma wordt binnen Nederland verzonden naar de merriehouder.
 Dat verzenden gebeurd binnen Nederland binnen een dag, voor 8 of 9 uur besteld, dezelfde dag nog bij de merrie. Omdat het echt vers is, is de kans groot op slagen. Meestal zit er in het dekgeld 2 of 3 keer verzenden, waarbij de verzendkosten voor de merriehouder zijn.
De merriehouder kan er zelf voor kiezen om de merrie aan huis te hebben en begeleiding te krijgen door een dierenarts. Het insemineren gebeurd door een dierenarts of inseminator (die de opleiding "hulpkracht paarden KI" heeft gedaan, wat ik nu dus doe).
De merriehouder kan de merrie ook op inseminatie- of KI station (wat wij volgend jaar zijn) of dierenartsenpraktijk stallen en zo de meest mogelijke hulp krijgen van professionals.
Kosten:

1. dekgeld, 
2. verzenden binnen NL, 
3. dierenartskosten insemineren en begeleiden (al dan niet op inseminatiestation dan wel kliniek), 
4. eventueel vervoerskosten naar een kliniek/inseminatiestation.

3) verzend KI uit het buitenland: het sperma wordt afgenomen van een hengst die op een EU station gestationeerd is (zoals Stenholmen) en dat sperma wordt op aanvraag opgestuurd. Afhankelijk van het station verzenden ze maandag tm vrijdag, of maar een paar dagen per week. Het verzenden wordt gedaan met vers, gekoeld sperma, maar omdat het een dag later aankomt is het wel wat ouder. Als het sperma goed behandeld is zou dat geen probleem moeten zijn. Nadeel is natuurlijk dat het lastig plannen is met de eisprong van de merrie. Goede begeleiding van een dierenarts thuis of stalling op een inseminatie/KI station is aan te raden.
De verzendkosten zijn ook hier voor de eigenaar, die zijn natuurlijk hoger dan verzenden in NL. Ook hier zijn er meestal meerdere verzendingen mogelijk, maar elke zending is vrij prijzig. Hoe prijzig weet ik niet precies, dat moet ik nakijken. 
Kosten:

1. dekgeld, 
2. verzenden vanuit het buitenland, 
3. dierenartskosten insemineren en begeleiden (al dan niet op inseminatiestation dan wel kliniek),
4. eventueel vervoerskosten naar een kliniek/inseminatiestation.

4) diepvriessperma. Diepvries sperma is sperma dat zo diepgevroren is dat het eindeloos houdbaar is. Maar je kunt je voorstellen, het sperma leeft korter en er leeft minder na ontdooien (6 tot 8 uur). Dus insemineren heel dicht op de eisprong is een vereiste. Dit is absoluut specialistenwerk en moet voor goed resultaat op een gespecialiseerde kliniek gebeuren.  Ik heb hier zelf geen ervaring mee.

Wat willen wij nu gaan doen op Stoeterij frá Skoti?
Wij bieden nu al bedrijfs-KI en natuurlijke dekkingen aan, vanaf 2013 willen we gaan functioneren als een inseminatiestation én hengstenhouderij. Hiervoor is een goedkeuring nodig van de PVE, en na die goedkeuring kunnen wij ons ook nog aanmelden bij de Bond van Hengstenhouders. Met deze goedkeuring (certificering) mogen wij:

• sperma verzenden binnen Nederland
• sperma ontvangen uit Nederland én het buitenland en insemineren
• hengsten van derden ter dekking hebben (na ziektevrij getest te zijn) en dat sperma ook verzenden en insemineren (binnen Nederland).

In de wereld van KWPN, de Friezen, de dravers is het heel gewoon om het zo te doen. De kennis in Nederland over dit onderwerp is gigantisch; de Universiteit van Utrecht heeft internationaal aanzien op het gebied van kennis over voortplanting paard. Wij willen graag gebruik maken van deze kennis en deze met jullie delen, zodat wij gebruik kunnen maken van de voordelen van KI.  We hopen dat het internationale netwerk van EU-stations en inseminatiestations (zoals wij) intensiever met elkaar gaan samenwerken en daarmee een goed netwerk kunnen creëren. Cunera en ik hebben allerlei plannen om bezoeken te gaan afleggen in Duitsland, Denemarken en nog meer. Hoe groter het IJslander-KI netwerk, hoe minder je hoeft te reizen met je merrie.
Het begin is er; het inseminatiestation is gebouwd (incl fantoom en laboratorium), de kennis en kunde ben ik nu aan het opdoen. Ik moet in het najaar examen doen en dan kunnen we de aanvraag gaan indienen om Gecertificeerd Hengstenhouderij te worden! Wij gaan ervoor!

nog eentje dan, over Zweden

Er zijn een aantal dingen die me steeds opvallen maar ik in mijn "KI-blog" niet beschrijf. En nu net zat ik in de auto om even naar de supermarkt te gaan, en het viel me op dat de mensen hier écht 30 rijden waar je maar 30 mag (de meesten dan..).
Er vielen me nog meer dingen op:
- er is geen wijn in de (niet zo grote) supermarkt, maar ook geen paprikachips. Alleen die met sourcream en onion, of naturel.
- zelfs de mindere wijken, althans in dit buurtje, ziet er nog erg netjes uit. Hoewel hier ook een half ingestorte grote schuur vlakbij is, maar ja, dat is dan weer pittoresk. Want oud en rood.
- Iedereen stopt voor je als je te paard aankomt. Het viel me al eerder op dat er dus paarden zijn hier die níet verkeersmak zijn (die kwam ik zelf tegen met de auto, paard kreeg zowat een hartverlamming..) maar hoeveel verkeer is hier nu ook...
- ook in Zweden is het Nederlands warmbloedpaard (dressuur en springen) goed bekend. Zo was er vandaag een springpaard, hengst, hier om zijn sperma te laten testen. Hij had wel wat moeite met dat kleine ponyfantoompje...! Bizar trouwens, zo rustig als die IJslanders zijn met spermavangen, zo draaikonterig zijn die 'groten'.
- de IJslander mode is universeel; ook hier draagt iedereen 66North, Sonnenreiter en Topreiter.
- IKEA rocks.

Tot zover over Zweden. Als me nog meer te binnenschiet, laat ik dat nog even weten.

Eerder dan gepland naar huis

Ik ben er nu 3 weken hier en ik heb ontzettend veel geleerd. Ook deze week weer. Het begint allemaal een beetje routine te worden, ik voel me niet meer zo'n kluns naast de bedreven handen van de mensen hier. Ik heb een aantal merries geïnsemineerd, sperma afgenomen, onderzoek gedaan en ja, nu begint het een gewoonte te worden!
Dat onderzoek trouwens, het bleek dat het gecentrifugeerde sperma veel langer leefde dan het niet gecentrifugeerde sperma. Maar er waren ook dosis sperma (in het verleden)  geweest waar het niet bij uitmaakte. Dus Marcus is hier nog maar een paar onderzoeken gaan doen, ik ben benieuwd wat hij gaat vinden. Het zou fijn zijn als dat de levensduur van het sperma zou verlengen, zodat als het naar het buitenland verzonden wordt, het nog even te leven heeft in de merrie.
Ook voor ons van belang natuurlijk, ik wil ook graag weten hoe het sperma bewerkt en verzonden wordt zodat we een betrouwbare bron hebben waar we het sperma vandaan zouden kunnen halen in de toekomst!
Ze hebben hier elk jaar wel geweldige hengsten, en als we dat zouden kunnen aanbieden is dat natuurlijk fantastisch. Dan kan de post zijn werk doen, en wij als inseminatiestation, en dan hoeft de merrie niet zo'n achterlijk eind te reizen. Om hier te komen maar liefst 2 dagen... en dan nog terug. Met ander voer, heel veel muggen (brrr, je zult maar een eczeem merrie hebben..) en een andere kudde.

Overigens moet het per merrie bekeken worden wat handig is, en laat ik duidelijk zijn: KI (kunstmatige inseminatie) met verzend sperma is níet heilig. Je ontkomt er niet aan om naast het schouwen óók te scannen en dat heeft ook zo zijn nadelen. Het is, als het vaak moet gebeuren, niet heel erg leuk voor de merrie. Maar dat is een lange reis ook niet, en dat wordt wel eens onderschat vind ik. Ik heb nu zelf deze reis met Náttar gemaakt en heb gezien wat een impact dat heeft. Hij at en dronk goed maar was desondanks kilo's verloren. Kortom, alles heeft zijn voor- en nadelen. En elke eigenaar van de merrie moet zelf beslissen wat haalbaar is.

Er is ook nog een vorm van 'bedrijfs-KI': dat betekend dat er sperma gewonnen wordt én geïnsemineerd op hetzelfde adres. Waarom zet je merrie en hengst dan niet bij elkaar, zou je kunnen denken. Nou, als een hengst bijvoorbeeld intensief getraind wordt kan het handig zijn om zijn energie te sparen door hem op een fantoom te laten springen en dan het sperma tussen de merries te verdelen. Zo hoeft hij niet meerdere merries te dekken op een dag. Ook is het gevaar van blessures bij merrie én bij hengst minder groot: meestal gaat het goed samen in de wei maar soms ook niet. En als dat nou nét je kostbare eerste premie merrie is, is dat jammer.
Daarbij komt nog dat als men ervoor kiest om de merrie 'uit de hand' te laten dekken (dwz iemand houdt de merrie vast en de hengst dekt haar terwijl iemand de hengst vastheeft) het niet ongevaarlijk is voor de mensen erom heen. Die lopen wel degelijk gevaar. Voor ons is dat zeker een reden geweest om voor het veilige fantoom te kiezen.
Voor de hengst maakt dat overigens niet uit. Als die eenmaal weet waar dat ding voor dient, springt ie met alle gemak net zo lief daarop. Ideaal.
En als je het sperma eenmaal hebt, wij kunnen het volgend jaar binnen Nederland laten verzenden, dan is het binnen een dag op de plaats van bestemming. Dat is toch handig!

De nadelen van KI zijn er natuurlijk wel, bijvorbeeld dat het bewerkelijker is. Dat daar kennis en materialen voor nodig zijn. Je moet zorgvuldig omgaan met sperma, het is een gevoelig goedje. Daarnaast maken de dierenarts kosten en de begeleidingskosten het mogelijk duurder dan een natuurlijke dekking. Als je daarbij de reistijd en benzine geld niet meerekent, wellicht...

Gelukkig heb ik zoveel geleerd, want ik heb een fysiek probleem waardoor ik naar huis wil. Ik heb mijn huisarts wel gesproken maar zij kan niet zoveel voor me doen hier en het is niet acuut genoeg om er hier mee naar een huisarts te gaan. Door de constante pijn word ik wel erg moe zo nu en dan en is thuis wel héél ver weg....
Daarom heb ik besloten dit weekend naar huis te gaan. Nog twee dagen werken, en dan komt de familie mij ophalen. Dan gaan we weer lekker naar huis en heb ik deze periode ontzettend goed kunnen afsluiten naar mijn idee. Ik heb het hier erg naar mijn zin gehad en hoop hier nog eens terug te komen.
In Nederland wil ik nog een paar dagen op een Nederlands station meedraaien en dan zal ik deze blog blijven vervolgen, om ook de verschillen te kunnen aangeven. Dus nog geen afscheid hoor!

Heeft er iemand nog vragen over dit onderwerp? Mail ze alsjeblieft, dan kan ik ze beantwoorden!

Midsommar en sperma.. ;)

Vandaag is het Midsommar, hét feest van de zomer. Ik mag mee-eten met de familie Ljungqvist dus Zweedser krijg ik het niet. Hoewel... het is Zweeds tijdens hooi-tijd, paardenvoertijd, veulentijd, kindervakantie, dus het 'gewone' leven gaat óók gewoon door. Ik ben benieuwd!

Vandaag was ook een mooie dag om eens met sperma te 'spelen'. Ik wilde graag wat tests doen om te kijken of ik de houdbaarheid van het sperma kan verlengen. Door het te certrifugeren bijvoorbeeld. Dat gebeurd nu niet, en het scheelt een boel werk, dus ik ben benieuwd of het inderdaad de moeite waard is om te doen. Ik wilde ook onderzoeken of het voorvocht invloed heeft op de sperma kwaliteit op langere duur.
Er was maar één bestelling voor sperma vandaag, dus ik mocht van beide hengsten vangen en vervolgens (nadat de bestelling gemaakt was) het sperma gaan bewerken.
Ik ben niet zo vertrouwd met de centrifuge die ze hier hebben, ik heb de eerste dosis sperma dood gemaakt door het te lang te laten draaien! Toen ik het controleerde bewoog er niet zoveel meer... oeps. Maar ik had nog meer om te gebruiken dus een tweede dosis gecentrifugeerd. Die lukte beter. Ik heb alles in een doos gestopt met koeling en nu maar afwachten wat er het langste blijft leven...!
Verder zijn er nog wat merries drachtig gescand, dus het was een vruchtbaar dagje ;)

Merrie klaar voor inseminatie

Laboratorium natte ruimte

Laboratorium droge ruimte

ingewerkt?

Ik ben nu een week aan de slag, en ik begin het systeem een beetje door te krijgen hier. De routine van voeren en uitmesten begint te komen; het is niet mijn hoofddoel natuurlijk maar ook dat hoort erbij en ik draag graag mijn steentje bij. Daarnaast natuurlijk alles wat er gedaan moet worden rondom de KI en de paarden op het EU station. Ik zal jullie een overzicht geven van het ritme.

Om 7 uur wordt er gevoerd. Als het maandag, woensdag of vrijdag is, halen we alle merries naar binnen die gescand dan wel geïnsemineerd moeten worden.
De dierenarts komt om 8 uur en begint met scannen. Schouwen wordt hier niet gedaan; dat is ook niet mogelijk als de hengsten op het EU station in quarantaine staan. Daarbij is het verstandig om te scannen zodat je weet in welke status de merrie is als ze wordt gebracht. Eventuele problemen als vocht in de baarmoeder of cystes zijn dan ook al geconstateerd. Vervolgens wordt alle informatie opgeslagen in de computer, een mooi systeem waarbij je precies kunt aangegeven wie wanneer weer gescand of geïnsemineerd moet worden.
Terwijl de dierenarts aan het scannen is wordt er alvast sperma gevangen op het EU station als er bestellingen gedaan zijn (die moeten vóór 8 uur binnen zijn). Als er geen bestellingen gedaan zijn wachten we tot we weten welke merries geïnsemineerd moeten.
Om 9 uur is er koffiepauze met iets Zweeds erbij (een zelfgebakken kaneelbroodje of wat brood met jam) en daarna worden alle paarden naar buiten gebracht die binnen stonden. Dan moeten de stallen worden uitgemest en om 12 uur is er lunch. Om 4 uur wordt er weer gevoerd en gaan de paarden die naar binnen moeten weer naar binnen, en dan wordt er 's avonds nog een keer gevoerd.

Soms is er een sperma-zending van buitenaf en moet er een merrie geïnsemineerd worden. Ik heb nu ook hier al een aantal geïnsemineerd en elke keer is dat weer anders. Er zijn hier ook een aantal dravermerries die drachtig moeten worden, dus met zo'n groot paard is dat natuurlijk ook weer leerzaam! Nog een aparte anekdote: er is een oudere merrie die geïnsemineerd moest worden en dat mocht ik doen. Leuk! Ik ben uiteraard heel voorzichtig met het sperma, niet knoeien en zo weinig mogelijk lucht... en klaar! Loopt alle sperma uit de merrie! Ik schrok me dood en dacht dat ik het helemaal verkeerd had gedaan, maar gelukkig niet. De merrie had al zoveel veulens gehad dat haar baarmoeder niet meer goed sluit... en alles er dus gewoon weer uitloopt. Hopelijk voor de eigenaar blijft er nog wat achter en lukt het alsnog.
Elke merrie én elke hengst is weer anders, want ook bij het sperma vangen gaat het nog niet vlekkeloos. Bij de ene moet je snel zijn en bij de ander hopen dat je tenen heel blijven. De één loost heel laat (en dat moet wel opgevangen!!) en de ander doet er een paar keer over.

Ik weet het, voor de meeste mensen is het niet normaal om er zo over te praten, over zaadlozingen en baarmoeders. Maar het is een vak, en ik noem het beestje maar gewoon bij zijn naampje anders snapt niemand er meer wat van. Overigens leuk om te merken dat iedereen er hier ook zo mee omgaat, nuchter en duidelijk. En met kennis van zaken. Hoewel ik het soms lastig vind om ver weg van huis te zijn maken deze ervaringen mij wel bewust van waarom ik hier ben. Namelijk om dit vak te leren en ik vind het geweldig!

EU centre Stenholmen

Mooie Prins eet zijn lunch

Veel paarden vraagt om veel materiaal...

Wedstrijdvoorbereiding

Donderdagavond 14 juni

Alles stond vandaag in het teken van de wedstrijd hier. Er zijn dit jaar niet enorm veel wedstrijden in Zweden dus díe er zijn worden druk bezocht.
Alle stallen zijn leeg en schoon, er zijn nog extra stallen bijgezet. Ik heb naast de dagelijkse verzorging van het voeren en uitmesten dus nu ook geholpen met draden en palen vervangen, de hengsten en merries op het hengstenstation (het EU gedeelte) verzorgen en buitenzetten, telgangbaan in orde maken, vegen, opruimen, enzovoort. Er moesten nog 2 merries geïnsemineerd, eentje ervan heb ik gedaan. Een dravermerrie, lekker groot dus mijn hele arm verdween in het paard ;)
Ik heb tussendoor ook nog Náttar even gereden op de baan en daarna weer naar het hengstenstation om de hengsten en merries weer binnen te zetten.

Wat is nu precies een EU-dekstation? Dat is een station dat hengsten heeft die in quarantaine staan en waarvan het sperma gecontroleerd is op ziekten. Door deze ziektevrije garantie mag dit sperma door de hele EU verzonden worden. Er is géén kwaliteits garantie van het sperma; alleen een ziektevrije garantie! Het is aan het bedrijf zelf om daar zorg voor te dragen. Bij Stenholmen is dit echter geen enkel probleem, er worden ruimte porties verzonden.
Zo'n EU station is niet speciaal heel klein; het gaat er maar om dat de paarden en de ruimtes waar gewerkt wordt minimaal 50 meter van andere paarden afstaan.
Hier is ruimte genoeg, dus ook weides voor de hengsten en de (bok)merries. Een bokmerrie is een merrie die hengstig is en de hengst moet verleiden om op de bok (het fantoom) te springen. Deze merries blijven dus net als de hengsten de hele zomer in quarantaine.
Er is een boxenruimte, een ruimte waar de dekbok/fantoom staat en een laboratorium. Als je binnenkomt in de eerste ruimte moet je daar je schoenen uitdoen, en aan de andere kant van de streep andere schoenen aan. Dan doe je een stofjas over je gewone kleding heen en was je je handen. Dan mag je verder het EU gedeelte in.
Dus elke keer als je de paarden daar verzorgt moet je dit ritueel volgen.
Hier wat foto's!

Mökkvi blij in de wei

De Streep (rechts mijn dagelijkse schoenen, links de EU schoenen

blauw en geel

Niks geen oranje hier, maar geel met blauw. In de supermarkt waar ik vandaag was, de Maxi (en dat is ie, Maxi!!) kon je zelfs geel met blauwe boxershorts kopen, geweldig! In het oranje was me dat niet zo opgevallen, maar zo in een andere kleur is dat een héél andere beleving! Ik heb wel een oranje paprika gekocht, maar de winkel noemde dat "gul", geel. Jaja, nou, ik vond hem best oranje. Voor mijn oranje-gevoel was ie oranje genoeg in ieder geval.

Over taal gesproken, ik leer in rap tempo Zweeds verstaan. Ik zal wel moeten, want ik mis anders echt alle grappen. Dus ik loop de hele dag met gespitste oren rond, best vermoeiend. Maar het werkt, ik weet al dat 'fölbrunst' veulenhengstigheid is. Kijk, dat is toch nuttig tijdens een stage KI!
Vandaag ook gegoogled op "häst store Linköping" en jawel, een adres hier maar 4 km vandaan kwam eruit rollen. Ik had rij-handschoenen nodig en een extra halster (een 'grimma'), dus daar meteen heen gereden. Lollig, ze hebben daar leuke dekens in blauw en geel! ..... na 2 dagen reizen was het blijkbaar nog niet tot me doorgedrongen dat ik in Zweden ben. Niet in de Epplejeck.

Åtta is acht, två is twee. Dat weet ik ook al. "jag" is 'ik'. Zie je, dat komt best goed.
Jag heter Marije. God kväll!